Kayısı Projesi

Malatya Kayısısının Üretiminden İhracatına Kadar Olan Tüm Süreçlerinin Yönetiminin Kayısı Üreticileri ve Belediye Ortaklığıyla Kurulacak Büyük Ölçekli Bir Şirket Aracılığıyla Gerçekleştirilmesi Projesi

1.     Proje Özeti

Malatya dünya kuru kayısı üretiminde yüzde 75’lik ve dünya kuru kayısı ihracat pazarında yüzde 80’lik bir paya sahiptir. Malatya’da üretilen yaklaşık 100 bin ton kuru kayısı her yıl ihraç edilmekte ve bu ihracat karşılığında yaklaşık 350 milyon dolar döviz geliri elde edilmektedir.

Malatya’nın ekolojik yapısı; Malatya kayısısını, dünyanın bir başka ülkesinde ve/veya ülkemizin bir başka bölgesinde üretilen kayısılardan renk, tat, koku, aroma ve kuru madde bakımından belirgin şekilde ayırmaktadır.

Malatya kayısısının en önemli özelliği kurutmalığa çok elverişli olmasıdır. Malatya kayısısında kuru madde oranı oldukça yüksektir. Birçok ülke kayısısında kuru madde oranı yüzde 15 iken, Malatya kayısısında bu oran yüzde 25-30’dur. Malatya’da üretilen 3-4 kg yaş kayısıdan 1 kg kuru kayısı elde edilirken, diğer ülkelerde ancak 6-7 kg yaş kayısıdan 1 kg kuru kayısı elde edilmektedir.

Malatya’da üretilen kayısılar iklim şartlarının uygunluğu nedeniyle güneş altında doğal yollarla kurutulmakta, birçok ülkede bu işlem sınaî makinelerle yapılmaktadır.

Uygun şartlar sağlanması halinde Malatya kayısısı taze olarak 2 ay, gün kurusu olarak 1 yıl, kükürtle muamele edilmesi halinde ise 2-3 yıl bozulmadan muhafaza edilebilmekte, bu özellik sadece Malatya kayısısına mahsus bulunmaktadır.

Malatya’nın sosyo-ekonomik gelişimi bakımından kayısı hayati öneme sahiptir. Malatya’daki meyve alanlarının yüzde 80’ini kayısı bahçeleri oluşturmakta ve Türkiye’deki 16 milyon kayısı ağacından yaklaşık 7,5 milyonu Malatya’da bulunmaktadır. Malatya’da 50 bin aile olmak üzere yaklaşık 250 bin kişi geçimini doğrudan kayısıcılıktan sağlamakta, 50 civarındaki kayısı işleme tesisinde yaklaşık 5 bin kişi çalışmakta, 300 kadar esnaf ve tüccar ile 50 kadar kayısı ihracatçısı bulunmaktadır.  Yine 10’a yakın işletmede kayısı makineleri imalatı yapılmaktadır. Kayısı hasat mevsiminde çevre illerden Malatya’ya her yıl yaklaşık 50 bin mevsimlik işçi gelmektedir.

Dünyada hiçbir tarımsal ürün Malatya’da üretilen hacimde ve dar bir alanda bu kadar yoğun üretilmemektedir. Yine dünyanın başka bir şehrinde yaşayan insanlar, Malatya’da olduğu kadar bir tarımsal ürüne bu kadar bağlı bulunmamaktadır. Bu durum kayısı üreticileri için bir tehdit olarak düşünülse de kayısı üreticilerinin örgütlenerek üretim ve ihracat faaliyetlerini birlikte yürütmeleriyle bunun önemli bir fırsata dönüştürülebileceği değerlendirilmektedir.

Kuru kayısı; kuru üzüm, kuru incir ve fıstık ile birlikte Türkiye’nin ihracat portföyünde Kuru Meyve ve Mamulleri Alt Sektörü içerisinde yer almaktadır. Türkiye İhracatçılar Meclisinin Türkiye 2023 İhracat Stratejisi Sektörel Kırılım Raporunda, Türkiye’nin 500 milyar dolarlık ihracat vizyonu belirlenirken bu sektörün dünya büyüklüğünün 2023 yılında 12 milyar dolar seviyesine ulaşacağı ve Türkiye’nin payının ise 3 milyar dolar olacağı öngörülmüştür. Buna göre 2023 yılı kuru kayısı ihracat hedefi 1 milyar dolar olarak belirlenmiştir. Sektör ile ilgili yapılan birçok değerlendirmede hâlihazırda bile kuru kayısı ihracat potansiyelinin 1 milyar dolar düzeyinde olduğu ifade edilmektedir.

Yapılan tüm araştırmalarda ortak olarak belirlenen ve mevcut ihracat potansiyelinin gerçekleşmesini engelleyen kayısı sorunları 3 başlıkta ele alınmaktadır. Bunlar; yetiştiricilikle ilgili sorunlar, pazarlama ve tanıtım sorunları ile yönetim ve organizasyon sorunları olarak ifade edilmektedir. Yetiştiricilikle ilgili sorunlar; yetersiz işletme büyüklüğü, verim ve kalite sorunu, ilkbahar geç donları, meyve ve ağaç yapısıyla ilgili sorunlar, su kıtlığı ve kuraklık, tek tip meyvecilik yapısı, kayısı türev ürünlerinin azlığı şeklinde sıralanabilir. Birçok araştırmacı tarafından yapılan değerlendirmelerde kayısıcılığın sorunlarının çözülememesi sebebinin, bu sorunların bütüncül olarak ve sahiplenici bir yaklaşımla ele alınmaması olduğu belirtilmektedir.

Malatya kayısıcılığının sorunları ve çözüm önerileri çerçevesinde gerçekleştirilen ve ilgili tüm tarafların temsilcilerinin katıldığı bir forumda yapılan değerlendirmeler sonucu, kayısı kazanç değer zincirinde üretilen katma değerin ancak 3’te 1’inin ülkemizde kaldığı, kalan 3’te 2’lik kısmın ihracat yaptığımız ülkelere aktarıldığı tespit edilmiştir.  

Halbuki Fransa, Hollanda gibi tarım alanında gelişmiş AB ülkelerinin ürettikleri tarım ürünlerinden elde edilen kazanç payları incelendiğinde sadece üreticilerin kazanç paylarının yüzde 50’leri bulduğu görülmektedir. Ayrıca bu ülkelerin ihraç ettikleri tarımsal ürünlerin kilogram başına fiyatı, ülkemizin fiyatlarıyla kıyaslanamayacak kadar yüksektir. Üretiminde ve ticaretinde büyük pay sahibi olduğumuz kayısıdan bizim üreticilerimizin elde ettiği kazanç payı bir taraftan üretilen değerin 5’te 1’ini çok az geçmekte diğer taraftan da yapılan ihracatın uluslararası piyasa fiyatı çok düşük gerçekleşmektedir.

Türkiye’nin kuru kayısı ihracat sıralaması hemen hemen her yıl; ABD, Rusya, Almanya, Fransa, İngiltere, Avustralya, Brezilya, Hollanda, Ege Serbest Bölgesi ve İspanya şeklinde sıralanmaktadır. Türkiye 2010 yılında kuru kayısı ihracatının %72,2’sini yukarıda sayılan bu 10 ülkeye yapmıştır. 2011 yılında yine bu ülkelere yapılan ihracatın miktarı %70’tir.

Dünyada çok daha geniş bir alanda kuru kayısı ihracatı yapma imkânı bulunmaktadır. Türkiye İhracatçılar Meclisi tarafından hazırlanan ve yukarıda belirtilen Raporda kuru kayısıda hedef pazar olarak; Rusya, Çin, Hindistan, ABD, Güney Kore, Japonya, Malezya ve Endonezya belirlenmiştir. Kaldı ki bu ülkeler dışında da satın alma gücü yüksek kuru kayısının daha pazarına girmediği onlarca ülke bulunmaktadır.

Dünya kuru kayısı üretiminin yüzde 80’i Malatya’da yapılmakla birlikte kuru kayısının yurt içi tüketimi de oldukça düşük bir düzeydedir. Kuru Meyveler Alt Grubu içerisinde yer alan ürünler üzerinde ailelerin tüketim alışkanlıklarının incelendiği bir çalışmada, kuru kayısı tüketim oranı yüzde 2,1 ile tüketimi en düşük kuru meyve çıkmıştır. Bu oran kuru incirde yüzde 2,4 ve kuru üzümde yüzde 4,4 düzeyindedir. Kuru kayısının yurt içi tüketimini arttırma imkânı da mevcuttur. Önerdiğimiz bu projeyle kuru kayısının yurt içi tüketimi yüzde 20 düzeyinde artırılabilir.

Bu proje ile özetle; kayısı üretiminden ihracatına kadar olan tüm süreçlerin yönetiminin kayısı üreticileri ve belediye ortaklığıyla kurulacak ve yap-işlet-devret modeliyle çalışacak, belirli ortaklık şartlarını içeren büyük ölçekli bir şirket aracılığıyla gerçekleştirilmesi neticesinde, kayısıcılıkta üretilen değerin ilk aşamada en az yüzde 50’sinin yurt içinde kalmasında ve ihracat gelirinin en az 500 milyon dolara yükseltilmesinde önemli bir araç olacağı; kayısıda fiyat istikrarı ve piyasa ürün dengesinin sağlanacağı, üretimin daha kaliteli, kazançlı ve verimli yapılacağı, küçük ölçekli üretim kültüründen büyük ölçekli üretim yapısına geçerek üreticilerin ana tedarikçi konumuna dönüşeceği ve Malatya kuru kayısının markalaşmasına önemli katkı sağlayacağı öngörülmüştür.  

2.     Amaç ve Hedefler

Ülkemizin kalkınması ve toplumsal refahı için; her alanda üretim süreçlerini geliştirmek, teknoloji ve inovasyon kapasitesini arttırmak ve eğitim kalitesini yükseltmek en kritik konular arasında yer almaktadır. Günümüzde tarım, giderek daha çok bilgiye dayalı hale gelmiştir. Ülkemizin dünyada ilk 10 ekonomi arasına girme hedefinin gerçekleşmesi bilgiye dayalı ve etkili üretim ve ihracat yöntemlerinin geliştirilmesine bağlıdır. Bugün; katma değeri yüksek ürünler üreten, inovasyon ve teknoloji kapasitesi yüksek olan ülkeler dünyada her zamankinden çok daha fazla ekonomik büyüme göstermektedir. Türkiye kuru kayısı üretim ve ihracatında olduğu gibi üstünlüğü bariz olan alanlar başta olmak üzere daha etkili üretim süreçlerini oluşturmak ve katma değeri yüksek ürünler üretmek zorundadır. Bu proje ile yapılmak istenen husus da kayısı üretim ve ihracatında bu amaç ve hedefin gerçekleştirilmesidir.

Malatya kayısıcılığının son 20 yıllık gelişimine bakıldığında üretim, pazarlama, tanıtım ve ihracat süreçlerinin gelişmediği ve türev ürünler bakımından katma değeri yüksek ürünlerin üretilemediği görülecektir. 1990’lı yıllarda yıllık ortalama 50 bin ton üretilen ve neredeyse tamamı ihraç edilen kuru kayısıdan yaklaşık 100 milyon dolar gelir elde edilirken  bugün yeni bahçelerin kurulmasıyla birlikte üretim miktarında ve ihracatta iki kattan daha fazla artış sağlanmış, bu dönemde ton başına birim fiyat 2 dolardan ancak 3 dolara çıkabilmiş, ihracatın niteliği ise hammadde vasfından öteye geçememiştir.

Bu proje çözüm olarak; sorunun sahibi kayısı üreticilerini, küçük çaplı üretici konumundan çıkartarak üretici-belediye ortaklığı ile kurulacak ve profesyonel bir ekip tarafından yönetilecek büyük çaplı bir şirkete dönüştürecek, üretimden ihracata kadar olan tüm süreçlerin yönetiminde bir paradigma değişikliğini önermektedir.

Projenin uygulanmasıyla birlikte, üretilen katma değerden yurt içinde kalan 3’te 1’lik kısım ilk etapta en az yüzde 50’ye yükseleceği ve şu anda 350 milyon dolar olan kuru kayısı ihracat gelirinin 500 milyon dolara, 10 yıllık zaman zarfında da katma değeri yüksek ürünlerin üretilmesiyle birlikte 2023 hedefi olan 1 milyar dolara çıkabileceği değerlendirilmektedir. Bu projenin hedefi; kuru kayısıda fiyat istikrarı ve piyasa ürün dengesini sağlamak, üretim girdi maliyetlerini azaltmak, küçük üreticileri ana tedarikçi konumuna dönüştürmek, ihracat, pazarlama, örgütlenme, depolama, paketleme, boyutlama, yıkama, kurutma, işçilik temini, eğitim, danışmanlık, bahçe kurma, soğuk hava deposu hizmeti sunma gibi alanlarda kayısı üreticilerine profesyonel destek sağlamaktır.   

3.   Yöntem

Bu projeyle; Malatya’da üretilen ve dünya ihracatında söz sahibi olduğumuz kuru kayısı için, kamu-özel ortaklığı ve yap işlet devret modeliyle tarımsal alanda bir örgütlenme modeli geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu model; başarılı olması halinde fındık, incir ve kuru üzüm gibi diğer tarımsal ürünler için de uygulanabilir.

Kayısı sektörü için önerdiğimiz şirket modeli, bir üretici kooperatifi olan, ülkemizin 500 büyük sanayi kuruluşu arasında 2014 yılında 40 ıncı sırada yer alan ve 2 milyar TL net satış hasılatı gerçekleştiren Konya Şeker San. ve Tic. A.Ş.nin yapılanmasına çok benzemektedir. Söz konusu şirket yaklaşık 900 bin çiftçinin ortaklığıyla; şeker, şekerleme, çikolata, unlu mamuller, dondurulmuş ürünler, süt ve süt ürünleri, et ve et ürünleri, modern seracılık, bitkisel yağ ve içecek gibi çok geniş bir ürün yelpazesinde faaliyet göstermekte, üretimden ihracata kadar tüm süreçlerde çiftçilere destek sağlamaktadır.  

Kayısı için önerdiğimiz organizasyonel yapıyı maddeler halinde sıralayacak olursak;

·       Malatya’da 7 milyon 500 bin kayısı ağacı bulunuyor. Bu ağaçlardan üretilen 100 bin ton kuru kayısı ihraç ediliyor. 1 milyon 500 bin ağaçtan 20 bin ton kuru kayısı üretiliyor.

·       Büyükşehir Belediyesi/Belediye ile en az 1 milyon 500 bin ağaç sahibi kayısı üreticisinin ortağı olduğu 20 bin ton kuru kayısıyı sevk ve idare edecek çapta bir nevi aktif büyüklüğü 250 milyon TL tutarında olan bir sermaye şirketi kurulacak.

·       20 bin ton kuru kayısının üretiminden ihracatına kadar olan tüm süreçler, bu şirketin üreticilere aktif desteği ve yönlendirmeleriyle yönetilecek.

·       Şirket yöneticileri her türlü müdahaleden uzak profesyonel kişiler olacak.

·       Şirketin işletme sermayesi en az 20 milyon TL olacak.  

·       İşletme sermayesi her biri 1.000 TL değerinde 20 bin paya ayrılacak.

·       İşletme sermayesinin yüzde 75’ini kayısı üreticileri, yüzde 25’ini Büyükşehir Belediyesi/Belediye karşılayacak.

·       Büyükşehir Belediyesi/Belediye şirketin kuruluşunda gerekli koordinasyonun ve üreticiler arasında güven ortamının sağlanmasında sorumluluk üstlenecek.

·       Şirket kurulduktan, rutin faaliyetlerine başladıktan ve sistemin işletilmesinden bir sorun kalmadığı anlaşıldıktan sonra Büyükşehir Belediyesi/Belediye kademeli olarak şirket hisselerini şirkete yeni katılacak üreticilere devredecek.  

·       Her 100 kayısı ağacı sahibi üretici şirkete ortak olabilecek.

·       Her 1 pay sahibi işletme sermayesine 1.000 TL yatıracak.

·       Şirketin faaliyet alanı, üreticilerin öncelikli ihtiyaçları dikkate alınarak belirlenecek.

·       Genel olarak şirketin faaliyet alanı; ihracat, pazarlama, girdi temini, depolama, paketleme, boyutlama, yıkama, kurutma, işçilik temini, eğitim, danışmanlık, bahçe kurma, soğuk hava deposu hizmeti sunma gibi alanlardır.

·       Üreticilerin bu hizmetlerin hepsinden veya birkaçından yararlanma talepleri ortaklık sözleşmesinde belirtilecek.

·       Şirket sunduğu hizmetler karşılığında üreticiden hizmet bedeli tahsil edecek.

·       Ürün teslimatında avans sistemi uygulanacak.

·       Sabit sermaye yatırımları için teşviklerden ve hibe yardımlarından yararlanılacak.

·       Ürün standartları belirlenecek, isteyen üreticiye teslim ettikleri ürün karşılığında piyasada tedavül kabiliyeti olan ürün senedi verilecek.

·       Şirketin nihai hedefi; kayısı üretiminin değerini yükseltmek, katma değeri yüksek ürünler üretmek ve markalaşmak olacak.

·       Büyük çaplı şirketleşme yoluyla ürün arzını piyasada dengede tutmak, son yıllarda yaşanan rekolte fazlalığının (2012 yılı) veya don nedeniyle yaşanan rekolte düşüklüğünün (2014 yılı) olumsuz etkilerinden korunmak ve fiyat istikrarını sağlamak mümkün olabilecek.

·       Malatya’nın mevcut kuru kayısı ihracat miktarının sabit kalması varsayımıyla dahi dolar bazında birim satış fiyatının 2 katına çıkması halinde ihracat geliri yıllık 600 milyon dolara, birim satış fiyatının 3 katına çıkması halinde ihracat geliri yıllık 900 milyon dolara yükselebilecek. Günümüzde yüksek katma değerli üretilerek piyasaya sunulan ürünlerin birim satış fiyatlarının 10’larca kat arttığına şahit oluyoruz.  

4.  Proje Yönetimi, Ekip ve Araştırma İmkânları

Projenin yönetimi; işin uzmanı olmak kaydıyla, Büyükşehir Belediyesi/Belediyenin koordinatörlüğünde (1), Üniversiteden (1), Valilikten (1) ve kayısı üreticilerinden (2) olmak üzere toplam (5) kişiden oluşacak bir proje ekibi tarafından yürütülecek; özel uzmanlık gerektiren hususlarda danışmanlık kuruluşlarının veya diğer şahısların bilgi ve yetkinliklerinden yararlanılabilecektir.

Projenin uygun bulunmasıyla birlikte ilk olarak proje ekibi oluşturulacak, literatür taraması yapılacak, proje kapsamında yürütülecek faaliyetlerin zaman çizelgesi hazırlanacak, proje başarı kriterleri ve risk yönetim tablosu hazırlanacaktır.

Elde edilecek proje çıktıları; periyodik olarak yapılacak bilgilendirme toplantıları ve çalıştaylarla başta kayısı üreticileri olmak üzere şirketin web sayfasında, mahalli ve ulusal  radyo, televizyon, gazete ve diğer ilgili web sayfalarında paylaşılacaktır.

EK-1: Kurulacak Şirketin Malatya’nın Sosyo-Ekonomik Gelişimine 100 Başlıkta Katkıları

EK-2 Kaynaklar